'Via Dolorosa' i chih thumal nih kizom Latin pau ahi a, A khiatna ahihleh, 'Gimthuakna Lampi / Khros Lampi' chihna ahi. Hiai thuvual a kizat chiang in, Pontius Pilate in Toupa Jesu Khrist a mohpaihna mun, Gabbatha akipat Golgotha mualvum tan a Toupa'n azuih lampi genna a kizang ahi. (Gabbatha i chih chiang in, Rome Vaihawmtute tenna Praitoriam/ Praetorium kichi mun a mun awng khat a vaihawmna tutphah kidohsang sawn omna ahi - John 19:13 ; Mark 15:16 ; Matthai 27:17-19)
Via Dolorosa ahihleh meter 600 vel a sau ahi a, tulel inleng Jerusalem Khopi lui a muhtheih di'n omlai a, Khristian khualzinte bang in va zui sek uhi. Catholic saptuam bang in thupi koih law mahmah unchin, hiai lampi va zui a, khawlmunte bang ah, Jesu Khrist sihna khawng ngaituah kawm a, khelh kisiik thumna leh thumna bikhiahtuam va neite ading bang a khelhna gu leh gau apat suahtakna (plenary indulgences) saptuam in pe hial uhi. Ei protestant-te adi'n bel khelh ngaihdamna i chih mun leh mual va hoh hiam leh thil hih ah hizaw lou in, mikhial i hihlam kiphawk a, lungtang a kisiik a Toupa kiang kikna ahi (1 John 1:9 ; Nnasepte 2:38, 26:20).
Nitak Ankuang Nanung:
Toupa Jesu' hun nanung lam hong hita a, a nungzuite toh nitak annkuang a uum lai un, a nungzuite khe silsakna nei hi (John 13:4-5). Annkuang uum sunzom in, Jesu'n tanghou balkham a, a nungzuite kiang ah Amah pumpi ahihdan gen a ne di'n sawl hi. Nou leng la a “Na vek un dawn un; hiai ka sisan a thukhun thak, khelhnate ngaihdamna dia mi tampi a dia pawt ding ahi." chi in, wine leng dawn pih hi (Matthai 26:26-28). Amau adia a hihsak bang a, amau leng a kihihsaktuah ding uh ahihdan leh a sinkhiakte uh hinpih vualzawl huai ahihdan khawng gen hi. Huai khit in, amau lak a mi khat in Amah mansak ding ahihdan gen a, amaute paisanpahta ding ahihdante leh, ki-it tuah a a-om uh Amah deihlam ahihdan gen a, a ki-it tuahna mah uh Amah nungzuite ahihlam uh midangte'n a chiamtehna uh ahih dingdan khawng gen hi. Zan khat chauh himahleh, tangtawn daih ding thute notsiat hi.
Zan hong sawt a, Juda Iskariot inleng kigelkhiaksanta hi.
Gethsemane ah:
Huchi in, Toupa Olive tang lam zuan in a nungzuite Peter, James leh John toh paikhia uhi. Dikloutak a ngoh a om dia, mat hi dia, mohpaih a om zihzeh ding, ban ah, amah lohtaak hilou gawtna mulkimhuaitak thuakzoulou a mihing bang mai a A sih ding khawng leh Pa'n hun bangtanhiam a notsiat di khawng lungzinpih in, mullitna leh mangbatna toh dim in, tawldam theilou in, kho-ul sisan kai zen in Gethsemane (Olive tang bul lak a huan khat) ah va thuum hi. Kho-ul sisan kai zen a lungkham leh mangbang in, "Sihna khop hial ahi; hiai ah om unla, hon venpih un,” chi in, A nungzuite kiang ah ngen in thawmhau tak in Toupa ana om sam hi . A thuum zel a, “Pa, hoih na sakleh ka kiang a pan hiai nou lasuan in; himahleh kei thu hilou in, nangmah thu hi zaw hen,” chi in (Luke 22:42 - 44 ; Matthai 26:38). A lawmte kiang va pai zel a, lah Amah lungput leh dinmun theisiam mahmah lou leh hun hong tung ding muhlawkna neuchik leng neilou a hihman un, ana ihmut san khanak uhi. Thumvei mawngmawng a huchih nung in, a lawmte phawng a, apau lai mah in, Amah man dia hong kuan Juda Iskariot makaih a sahkhaw makaite leh Rome sepaihte tel in, namsau leh khetbukte toh mipi ahong tung ua, Juda Iskariot in Toupa Jesu tawp in masakta hi (Matthai 26:47).
Siampu Lianpen mai ah:
Siampu lianpen Kaiapha' inn a laigelhmite leh upate omkhawmna ah Toupa Jesu a hon pita uhi. Amah ahihlup theihna ding un siampu liante leh vaihawmte tengteng in, theihpih taklou tampi toh Jesu hekna ding zong mahle uh, ngohna ding a mukei uhi. A tawp in, Simapu lianpen in, awksak sawm teitei in, "Khrist, Pathian' Tapa na hi hia?" chia dot leh, Jesu'n, "Hi e" chi’n a dawng hi. Huai phet in Siampu lianpen in midangte kiang ah, “Pathian agenseta e! Theihpih dang bang i kiphamoh nawn dia? Ngai dih uh, Pathian agensiatdan tu in na zata uh. Bangchi na sa ua?” achi hi. Amaute'n, “Si tak ahi,” chia dawng in amai ah chil aphih ua, atuum ua; khenkhat in akhutpek ua beng in, enghou zialzial uhi (Matthai 26:57-68).
Mosi dan dungzui a kuahiam sihna a mohpaihna dia theihpihtu 2-3 bek poimoh a, kichianna (evidence) leng poimoh hi (Deuteronomi 17:6 ;19:15). Huai ban ah, Judate tawndan (Jewish Oral Law) dungzui in, daan botsia sihna a mohpaihna dia daan omte 18 lam bohsiat a om chi'n Khangthu suutmite'n gen ua, huaite lak ah thum taklang leng i chi ahi: Khatna ah, khomial nung himhim a si dia dan bohsiatna (capital offense) toh kisai a thukhenna bawl phallouh (Toupa Jesu si di'n zanlai in mohpaih uhi). Nihna ah, Kut lai a tuabang thukhenna bawl phallouh (Hiai hunlai ahihleh, Paikan ankuang Kut lai ahi), leh a thumna di'n, daan bangtak a thukhenna inn ah hilou in, Kaiapha' inn ah thukhenna bawl zok mawk uhi. Toupa Jesu Khrist mohpaihna di'n daan siam sahkhomakaite'n daan zui vetlou uhi.
Jesu Khrist si dia mohpaihna:
Sanhedrin (sahkhomakaite leh vaihawm pawl) in si dia gawtna piaktheihna dia thuneihna nei geih lou ahihman in, zingsang ahong hih in Rome Gam-ukpa Pilate kiang ah Toupa Jesu hen in hon pita uhi (Matthai 27:1). Galili apat hong kipan ahihman in, Pilate in amah gam-ukna (jurisdiction) in huamkha lou chi in, Galili gam-uk Herod kiang ah sawl hi. Herod in ana lamet bang a, Toupa'n thillamdang khawng hih lou, ban ah, a mohpaihna di theilou leh mohpuakna la utlou in, engbawl leh nuihzat bawlna a zang in Pilat kiang mah ah sawl kik nawn hi (Luke 23:8-12). Toupa Jesu Pilate kiang ah hon pi nawn ua, Gabbatha (vaihawmna tutphah) ah tu in Gam-ukpa Pilate in mipite leh Sahkhaw makaite deihna bang in Toupa Jesu kilhlup ding in mohpaihta hi. Ngeinadan in kumteng in Paikan Ankuangluina kut ah henta khat pawtsakna ding Judate'n daan anei uhi. Huai lai in henta minthang Barabbas kichi om a, Pilate in Toupa mohpaihna di mu mahmah lou ahihman in, Toupa Jesu leh Barabbas kua pen khah dia deih uh chih a dot chiang in, Siampu liante leh upate'n mipite thuzoh in "Barabbas" achi uhi. Huaitak in, Pilat in Jesu Khrist bang loh di chia a dot tuantuan chiang in, "Kilhden in" chi a kikou vengvung uh ahihman in, Barabbas pawtsak hi. Toupa Jesu ahihleh, sepaihte'n zep ua, gam-ukpa inpi ah piilut ua, linglukhu phan in khusak ua, puan sandup leng silhsak uhi. “Chibai, Judate' Kumpipa” chi in, beng ua, chilphih khum in, eng hou zialzial uhi. Pilat apawt nawn a, “En un”, chi in Jesu, linglukhu khu in leh puan sandup silh in ahong pawt hi. Siampu liante leh heutute'n amah amuhtak un “Khros ah kilhden in, khros ah kilhden in,” chi in a kikou uhi. Pilate in Toupa Jesu’ gitlouhna mulou kichi in a khut silsiang in (A khut a sil siang ziak a siang le adiam ah), mohpaih in pekheta hi. Nuihza bawlna a aneih khit un, a puan sandup silh suahsak ua, amah puan mah asilhsak nawn ua, kilhden ding in a pikheta uhi (Matthai 27; Mark 15 ; Luke 23 ; John 18-19).
Khros lampi ah:
Khros pua in, Kalvary mual lam zuan in hong kisakkhiaktan in zaw mihing kum a, 33 hita in, a tuailai thahat laitak himahleh, a hatna teng beizou hial ding leh a meel leh puam deihhuailou tak a kikhek zou hial ding in taksa leh lungsim ah soisak leh bawl gentheih leh zuau a mohpaih in ana om hi (Isai 53). Mat a A om hi’n, A Khros puak hi'n a sihna nangawn leng kuamah sawlluih hilou in, eite kaal leh Pa Pathian kal a lemna hong omtheihna dia, Amah deihteelna a kipekhia hitel hi (John 10:17-18).
A Khros kipuak a Golgotha lam zuan a apailai in, a liamnate ziak a chau leh bahgawp a paw zou nawnlou leng ahi dia, Simon kichi mi khat Toupa Khros paw ding in ana man uhi. Khangthusuutmite gendan in, Khros apheilam a kikham pen (kg 30 val a gik) ama'n akipuak achi uhi. Bangteng hileh, pasal khat kikhai zohna di singtum chu zaang liai lou di’n i suangtuah thei hi. Khros akitung pen ahihleh, Golgotha mun a kikoihsa chi uhi. A lampi meter 600 lak vel kawchik sim leh toupai ahi a, suang hum leng tam dia, tulai dan in mam zinzen hetlou ding hi. Nisa nuai a tou pai ahi a, a liamna teng damdawi kinuh a hihsiang chih lah om lou dia, khoul in a chi simsenlouhte a thuuktak a keh hek-hokte ah luanglut dia, zaan khovaak a ihmu nawnlou ahihdan ngaihtuah thak mah ni. Lam khawtawn in mi tampi in kong ziing neuchik a zui noinoi ua, a dem leh kou di lah om dua, amah hehpih a zui di lah omlou tuanlou dua, numei amah kah a mau khumte tel in. Huai lampi haksatak a zui a, asihnamun ding zuan a a om hun inleng, Toupa’n amah kah numeite ana leh awlmoh a, mailam hun ding geel a (salam hilou in khalam dinmun), amau leh amau ki-awlmohzaw di’n Jerusalem numei amah ana kahte ana hilh hi. Amah mawk hehpih uh ahihdan Toupa'n thei ahihman in, Ama'n Khros pua a amaute sik a Athuakna leh sihna di khawng theisiam uh henla, khelh kiphawk in, Pathian kumpigam mah buaipihzaw di'n ana awlmoh mahmah a sinsak tuntun lai hi (Luke 23:27-31). Toupa itna thupi hi na lawmlawm e! Tuni'n Toupa thuakna i ngaihtuahna uah, Amah hehpih a kap kilou in, i khelh kisiik ziak a kap hile hang Toupa kipahna ah lut ding hizaw hang.
Barabbas asuahtak bang a, ei mikhial leh mohpaihsate suahtakna dia ei mun a thuak a, si dia hong kipekhia ahitel hi. Kua hiam mi ahoih ziak a, amah taang a sih ngap di midang omkhamoh kenteh, himahleh Amah Toupa Jesu ei mikhial i hihlai in, Amah thuakna leh sihna theihsiam lou leh phawkpha lou a i omlai in i sih sik in hong si hi (Romete 5:6-8).
Khros ah:
Golgotha mun a tun un, uain thuk, thil kha toh hel, Jesu Khrist dawn di'n pia ua, himahleh acheptak in adawn nuam kei hi. Ahekna uh, “HIAI JUDATE' KUMPIPA JESU AHI,” chi a gelh, alutung ah asuang ua, Amah toh, migilou nih, ataklam ah khat leh aveilam ah khat akilhden uhi. Sahkhawmakaite hi'n mi vialvakte hita le uh, "Nang tempul hihsia a ni thum a lam nawnpa, kihihdam in; Pathian Tapa na hihleh kros a kipan hong kumsuk tanla,” chi khawng leh “Midangte hondampa, amah-le-amah kihondam theiloupi in, Israelte kumpipa ahih ngalleh tu in khros a kipan hong kumleh a kei dia, huchi in amah i gingta mai ding. Pathian amuang na aka, amah zaw a-utleh tu in kihondamleh ake; Pathian Tapa ka hi kichi ahihleh” chi khawng in enghou zialzial uhi (Matthai 27, Mark 15, Luke 23, John 19).
Khros a kilhlup chih, huai hunlai adia, sihdan huaisepen a ana koih uh ahi. Ahuchih ziak mahtak a, mi gilou penpente kia Khros a kilhlup dia thutankhum hisek uhi. Huai hunlai a Khros a midangte a kilh belh chiang un, a ngal guh uh khettansak sek uhi. Na sak ziak in mau leh kikou in om den sek uhi. Calvary mualtung ahihziak in a kah leh mau ging uh Jerusalem kho mite'n za pha mahmah uh a, nupite'n zaak nuam asak louh sek ziak un, a thuaknopna di'n zu thuuk bang va pesek uh hidan in telsuimite'n gen uhi. Ni 4-5 khawng huchia ngalguh kitansa naa mahmah toh, nek leh dawn dukdak lah omlou a akikhai chiang un, naaksam in sisuk mai zel uh hi'n khangthusuutte'n gen uhi. Khros a sihna chiatchiat dia le Toupa Jesu a huaise pen di'n Bible siamte leh khangthu suutte'n gen uhi. Aziak ahihleh, Toupa Jesu gawt leh engbawl, nuihsan leh dikloutak a ngoh a om masa hi. Amah a sapum kibalneen zen a 39 vei sat in om hi. A nung a asat uh ahihman in, a guh khawng dawk hial di'n gen uhi. Khros ah sikkilh inch 6 apat 8 kikal khawng a sau in a khut ngawng tuak leh a khe bom ah kilhbelh uhi; A khut peek a kilhbelh uh hileh, a sapum gikna in nakpitak in luai dia, a khutpeek balkhe ding ahihziak a akhut ngawng a akilh uh ahi chitel ve uh! A khut ngawng a sikkilh a khetlut chiang un, thagui khat a liang tan a paitou pen kitan leh dalh malam ding a, huai ziak in a khut naa lua a dawnna ding in leh a hu a laak theih zel na ding in, a nakguh pang nasa mahmah di ahihziak in, a nungzaang a zepneensa uh bawllem zel ding ahihdan Rome sepaihte'n a theihsa uh ahi. A nat didan ngaihtuahna inle baanpha lou hiveh aw! A chizauhuai tel mai Toupa'n ei dia a thuakna! A kuhkalna thupidan tehpihvual omkei veh aw. Hebrute 10:26 in hon hilh mahbang a, hon tat didan dang om nawn tuanlou, a thupipen ahihman in, hiai tatna i theih siam louh di uh lauhhuai kasa hi.
A khepek tegel kithuap a sikkilh khat a a kilhden uh ahihziak in huai sikkilh khat a kikam geigei himai hi. A khe a kingakna naa lawtel ahihman in, a nungzaang kizepnen dimdem pen mah ah akingak zel ngai hi. Anaak sam den zomah ahi. Hichidan mawng mawng a dakkal 3 vingveng thuak ahi. Hiaibang a gimthuakna leh natna dawlzou dia Toupa hangsanna leh kuhkaalna in i gingtu hinkhua, Amah suunsem a i khanna di ua hon chawm luat di ahi.
A sihma zek in a si tengteng luangkang gawpta a, a taksa tuigel kia a liamna ma te a pawtta hi. A sih leh a sihlouh chetna di in Rome sepaih khat in a naak ah tei in adawt a, huchi in sisan leh tui ahong luangkhia hi (John 19:34).
A linglukhu ziak a aliamna te, 39 vei a nungzaang neen zen a azepna uh, a khut ngawng tegel leh akhepek a akilhdenna uh a naak teipi a adawtna uh leh sihtan pha kipekhia Toupa Jesu Khrist thuakna in ei mikhial te adia Vaan kong hon honsak himai zen hi. A mat ua pat asihtan dong suut himahle hang, apian ma akipat a Setan in thah ana sawmsa ahi, A hun nanung a Athuaknate kia hilou ahi chih i thei uhi. A nnasep a kipat a pat tenna inn leh lungakna ding leng neilou zen a, haksatna leh gentheihna, simmoh bawlna leh hazaatna tampi a sikkhop di ana thuak masa ek lai ahi (Matthai 8:20; Luke 9:58). Toupa Jesu Khrist sihna leh thohnawnna in Pa Mangtutpha zuanthei dia dinmun saangtak leh zaleentak hon bawlsak ahi. Hampha natel hang e! I khelhna te san-au bang a san a, sandup bang in sankhin mahleh belam mul bang a ngousak hita hi (Isai 1:18). Toupa Jesu Khrist nnasep zohsa ziak a, suahlam leh tumlam a kigamlat bang a, i tatleknate uh eimah a kipan in akoihmangta hi (Sam 103:12). Pathian min hih thupi in om tawntung hen!
Toupa Jesu kipumpiakna semsuah ni:
“Zoh ahita!” chi a, Toupa Jesu'n A kha khahkhia a, nithum ni a, “Hiai ah a-om nawnta kei, A thounawnta” chih pom a hinpihte adi'n, "Kei thah ahi, Kei khelhna ziak a mi gilou niam tawpkhawk bang a vuaktang a mualphoutak a Khros a khai kang a ka Hondampa si ahi. Pathian thangpaihna ka tung a tung diing lai Amah tung a kisuan, ka lawm, ka sanggam, ka Hondampa, ka Toupa Jesu Khrist aw, Na kipumpiakna thupi lua" chilou theilou kihi ahi. Mohna leh siatna himhim neilou, Belam nou, A sisan teng kibung kang sipsip a, liamna, natna, gimthuakna leh simmohna tampi thuak a, migiloupen bang a ei sik a hong si ahi. Amah va hehpih a kikhasesak mi tampi i om diing uhi. Huai tan kia a bei a hinpih lou i hihkhak leh poi mahmah ding hi. Alehlam ah, Jesu Khrist ei sik a athuakna leh sihna khawng i ngaihtuah chiang ua, khase zou nawnlou, huaithu i mittui leng nohkhezou nawnlou i hihkhak di khawng leng thil lauhhuai ahi zel hi. Toupa' kipumpiakna in i lungtangte uh hon sukha thak henla, ei sik a gimthuak a, vuaktang a mualphoutak a si ahihnate i lungsim uah hong thak in, Amah ading in hangsantak in hing khe ni hang. Sawltak Paul in "Tanchinhoih ka zumpih kei ahi" (Romte 1:16) ana chi hi. En leng zumpih kei ni. Pathian’ Tapa kipumpiakna leh a nnasep zohsa ziak a A thupina koppih a, Van khua leh tui hihna tang i hihman un kipaak lua hang (Philippite 3:20 ; Ephesate 2:19). Jesu Khrist ah Pathian tate i hihlam kiphawk lou zen a gingtu hinkhua zat chih bang om thei ahihna ah, Khros Lampi i et thak zelzel uh thil hoih ahi. Melma Setan in Toupa Jesu’ nungzuihna hilou a, sahkhomitna a lungkimtak a hon koih maimai thei ahihziak in, khongeingaitak a, tup leh ngim neitak a, nungzuihna hinkhua i zat uh poimoh hi. Toupa Jesu Khrist ah 'Via Dolorosa' tawn a, i Khros chiat kipuak a, Amah nungzui a, khelhna sihpihna apatna, vualzoutak a hihna thak toh siamthak a, thumanna leh Toupa mel zonna hinkhua zang dia Khasiangthou a thopte i hihtak ziak un, hampha lawtel hi hang! (Luke 9:23 ; Ephesate 1:13-14; Sam 119:33-34 ; Sam 27:8)